Ο Νίκος Ξυλούρης, ο θρυλικός Ψαρονίκος, δεν ήταν απλώς ένας καλλιτέχνης· ήταν η ενσάρκωση του κρητικού ήθους. Μια φωνή που «έσπασε» τα σύνορα του νησιού και έγινε το σημείο αναφοράς για μια ολόκληρη γενιά που αναζητούσε ελευθερία και αυθεντικότητα.

Τα πέτρινα χρόνια και η πρώτη λύρα

Γεννημένος στις 7 Ιουλίου 1936 στα Ανώγεια, μεγάλωσε σε μια οικογένεια με βαθιές μουσικές ρίζες. Τα αδέρφια του, ο Γιάννης (Ψαρογιάννης) και ο Αντώνης (Ψαραντώνης), παραμένουν μέχρι σήμερα εμβληματικές μορφές της παράδοσης.

• Το Ολοκαύτωμα: Μόλις 5 ετών, ο Νίκος έγινε μάρτυρας της καταστροφής του χωριού του από τους Γερμανούς και του βίαιου ξεριζωμού της οικογένειάς του.
• Ο Μικρός Βοσκός: Τα γράμματα δεν τον συγκίνησαν (σταμάτησε στην Γ’ Δημοτικού). Προτιμούσε τα βουνά της Κρήτης και το κοπάδι του.
• Η Λύτρωση: Στα 10 του αποκτά την πρώτη του λύρα. Στα 17, φεύγει για το Ηράκλειο. Εκεί, η πραγματικότητα ήταν σκληρή· τα εφηβικά του χρόνια ήταν γεμάτα φτώχεια και αγώνα για την επιβίωση, όμως το όνειρό του ήταν πιο δυνατό.

1958: Έρωτας, Κλεψιά και η Πρώτη Ηχογράφηση

Το 1958 αποτέλεσε σταθμό για τη ζωή του:

• Η Ουρανία: Ερωτεύεται την Ουρανία Μελαμπιανάκη, κόρη αριστοκρατικής οικογένειας. Μετά από ένα χρόνο καντάδες κάτω από το παράθυρό της, η ταξική διαφορά τους οδηγεί στην «κλεψιά». Έμειναν μαζί ως το τέλος, αποκτώντας δύο παιδιά, τον Γιώργη και τη Ρηνιώ.
• Το ξεκίνημα: Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους ηχογραφεί τον πρώτο του δίσκο, «Μια μαυροφόρα που περνά». Η γνωριμία του με τον διευθυντή της Columbia (που έγινε και κουμπάρος του) άνοιξε τον δρόμο για τις ιστορικές συνεργασίες με τον Γιάννη Μαρκόπουλο στα έργα «Χρονικό» και «Ριζίτικα».

Η Φωνή της Αντίστασης

Στην επταετία της δικτατορίας, ο Ξυλούρης έγινε η ζωντανή ελπίδα. Η παρουσία του στο Πολυτεχνείο το 1973 ήταν από τις ελάχιστες επίσημες καλλιτεχνικές παρουσίες, ενισχύοντας τους φοιτητές με το ήθος και τη φωνή του.

Τραγούδια – σημαίες όπως το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» και το «Αγρίμια και αγριμάκια μου» έγιναν ο ύμνος ενός ολόκληρου λαού. Την ίδια χρονιά, η συνεργασία του με την Τζένη Καρέζη και τον Κώστα Καζάκο στο «Μεγάλο μας Τσίρκο» έγραψε ιστορία.

Η Λύρα και ο Άνθρωπος

• Το “Όπλο” του: Η λύρα του ήταν δωρική, χωρίς περιττά στολίδια. Πριν από κάθε εμφάνιση, κλεινόταν μόνος του για να «συντονιστεί» με το όργανο.
• Ο Σεβασμός: Παρά τη δόξα, παρέμενε ο πιο απλός άνθρωπος. Λέγεται πως όταν έμπαινε σε ένα χώρο, ακόμα και οι μεγαλύτεροι σταρ της εποχής σηκώνονταν όρθιοι από σεβασμό στο εκτόπισμα του χαρακτήρα του.

Το Τέλος και η Αθάνατη Κληρονομιά

Στις 8 Φεβρουαρίου 1980, μετά από μια γενναία μάχη με τον καρκίνο, ο Ψαρονίκος «έφυγε» σε ηλικία μόλις 44 ετών. Την επόμενη μέρα, χιλιάδες κόσμου τον αποχαιρέτησαν τραγουδώντας το «Έβαλε ο Θεός σημάδι».

Η Δισκογραφία του

Από το 1958 έως το 1978 κυκλοφόρησε 29 προσωπικούς δίσκους, ενώ μετά θάνατον έχουν εκδοθεί άλλοι 12.

Must – have στη δισκοθήκη σας:

• «Ανυφάντου» (1969)
• «Ο Ψαρονίκος» (1970)
• «Ριζίτικα» (1971)
• «Ο Ξυλούρης τραγουδά για την Κρήτη» (1973)
• «Ο Ερωτόκριτος» (1976)
• «Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι» (1977)
• «Ήταν μια φορά» (2005 – Συλλογή)

3 Πράγματα που ίσως δεν ήξερες για εκείνον

• Ο “Ψαρονίκος” και το προσωνύμιο: Το “Ψαράς” ήταν το οικογενειακό παρωνύμιο των Ξυλούρηδων. Ο παππούς του είχε την ικανότητα να πιάνει τους εχθρούς “σαν τα ψάρια”, και έτσι έμεινε σε όλη την οικογένεια.
• Η άρνηση στη λογοκρισία: Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, πολλές φορές του ζητήθηκε να αλλάξει στίχους ή να μην τραγουδήσει συγκεκριμένα κομμάτια. Ο Ξυλούρης δεν υποχώρησε ποτέ, επιλέγοντας να τραγουδά “μεταφορικά” (όπως στον Ερωτόκριτο) όσα δεν μπορούσαν να ειπωθούν άμεσα.
• Ο σεβασμός των συναδέλφων: Παρά τη δόξα του, παρέμενε ο πιο απλός άνθρωπος στο καμαρίνι. Λέγεται πως όταν ο Ξυλούρης έμπαινε σε ένα χώρο, ακόμα και οι μεγαλύτεροι σταρ της εποχής σηκώνονταν όρθιοι από σεβασμό, όχι για τη φήμη του, αλλά για το “εκτόπισμα” του χαρακτήρα του.

5 Τραγούδια – Σταθμοί και οι Ιστορίες τους

1. Πότε θα κάνει Ξαστεριά Ίσως το πιο αναγνωρίσιμο ριζίτικο. Αν και οι ρίζες του βρίσκονται στην Κρήτη της Τουρκοκρατίας, η ερμηνεία του Ξυλούρη το 1971 το μετέτρεψε σε παγκόσμιο σύμβολο αγώνα. Έγινε ο άτυπος ύμνος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, εκφράζοντας τη δίψα για ελευθερία και το τέλος του «σκότους».
2. Ήταν μια φορά Σε μουσική Σταύρου Ξαρχάκου και στίχους Κώστα Φέρρη. Ένα τραγούδι που ξεκινά σχεδόν ψιθυριστά για να καταλήξει σε έναν λυγμό που συγκλονίζει. Παρόλο που γράφτηκε για την τηλεοπτική σειρά «Οι Έμποροι των Εθνών», η φωνή του Ξυλούρη το έκανε να μοιάζει με αρχαία τραγωδία που μιλά για τον έρωτα και τον χαμό.
3. Έβαλε ο Θεός σημάδι Σε στίχους του Νίκου Γκάτσου και μουσική Σταύρου Ξαρχάκου. Το τραγούδι αυτό περιγράφει τον θάνατο ενός παλικαριού, αλλά με την ερμηνεία του Ψαρονίκου απέκτησε μια μεταφυσική διάσταση. Ειρωνικά, ήταν το τραγούδι που τραγουδούσε όλος ο κόσμος στην κηδεία του, αποχαιρετώντας το δικό τους «σημάδι».
4. Αγρίμια και Αγριμάκια μου Ένα αυθεντικό ριζίτικο που ο Ξυλούρης τραγούδησε με τέτοια δωρικότητα, που σε μετέφερε αμέσως στις κορυφές του Ψηλορείτη. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, το τραγούδι αυτό χρησιμοποιήθηκε ως σύμβολο της ανυπότακτης ελληνικής ψυχής που ζει ελεύθερη στα «όρη και στα βουνά».
5. Φίλοι και αδέρφια (Γεια σου, χαρά σου Βενετιά) Από το «Μεγάλο μας Τσίρκο», σε στίχους Ιάκωβου Καμπανέλλη. Ένα τραγούδι που ξεσήκωνε το κοινό στο θέατρο. Με αυτό το κομμάτι, ο Ξυλούρης κατάφερνε να ενώσει το κοινό, δημιουργώντας μια αίσθηση αδελφοσύνης και κοινής μοίρας, μέσα σε μια περίοδο που η ενότητα ήταν το ζητούμενο.

---

Βίντεο Νίκος Ξυλούρης «Ήτανε μια φορά»

Η Λυρική & Δωρική Ερμηνεία. Για την καλλιτεχνική του πλευρά και τη συνεργασία του με τον Σταύρο Ξαρχάκο, το «Ήτανε μια φορά» είναι ίσως η πιο συγκλονιστική στιγμή του. Το βίντεο αυτό αναδεικνύει το μοναδικό του μέταλλο και το συναίσθημα που έβαζε σε κάθε λέξη.

Ήτανε μια φορά- Νίκος Ξυλούρης

---

Ο Ξυλούρης δεν έφυγε το 1980. Κάθε φορά που ένας νέος πιάνει μια λύρα ή κάποιος σιγοτραγουδά την ‘Ξαστεριά’ σε μια δύσκολη στιγμή, ο Ψαρονίκος είναι εκεί, όρθιος και ανυπότακτος.

“Γιατί να τον ακούσεις σήμερα;” και να γράψετε: “Γιατί η αυθεντικότητα δεν έχει ημερομηνία λήξης και ο Ξυλούρης είναι ο ορισμός του ‘keep it real’.”

---

Πηγές Πληροφοριών:

• Αρχείο ΕΡΤ & Εκπομπή «Μουσικό Παρακλήτο»
• Βιογραφικές σημειώσεις & Μαρτυρίες Ουρανίας Ξυλούρη
• Αρχείο Δισκογραφικής Columbia
• Εφημερίδες της περιόδου 1973-1980